"ÇİN RÜYASI"NIN VAHŞİ YÜZÜ:

ASİMİLASYON POLİTİKALARI

Asimilasyon, bir toplumun kimliğini oluşturan dil, kültür, din ve sosyal yapının sistemli uygulamalar yoluyla değiştirilmesi veya zayıflatılması sürecidir. Çin "HALK " Cumhuriyeti'nin "yasal" yollarla Doğu Türkistan üzerinde uyguladığı asimilasyon çeşitlerini sosyal, politik, kültürel, dini olarak dörde ayırmak mümkündür.

SOSYAL ASİMİLASYON

Yer altı ve yer üstü kaynakları açısından son derece zengin olan Doğu Türkistan, Çin hükûmetinin ekonomik yatırımları açısından en fazla öncelik verdiği bölgelerden biri hâline gelmiştir. Bölgeye kara ve demir yolu hatları, havaalanları, petrol ve doğal gaz boru hatları gibi büyük ölçekli altyapı projeleri inşa edilmiş; tarım, sanayi ve hizmet sektörlerinde geniş istihdam alanları oluşturulmuştur. Ancak bu ekonomik düzenlemeler, Doğu Türkistan’ın kronik sorunlarından biri olan devlet tekelleşmesini azaltmaya yönelik bir iyileşme sağlamamış; kalkınma politikaları Han Çinliler dışındaki etnik unsurlar açısından herhangi bir sosyoekonomik fark yaratmamıştır.

Çin’de 1970’lerle birlikte uygulanan ekonomik reformlar sonucunda devletin ekonomideki ağırlığı azaltılmış, özel sektör teşvik edilmiş olsa da, Doğu Türkistan bu dönüşümün dışında bırakılmıştır. Guangdong gibi özel sektörün baskın olduğu gelişmiş eyaletlerin aksine Doğu Türkistan’da endüstriyel işletmelerin büyük çoğunluğu hâlen devlet kontrolündedir. Çin hükûmeti, ekonomik özgürlükleri sanayisi gelişmiş bölgelere sağlarken Doğu Türkistan’a aynı imkânları tanımamakta; bölgenin zengin kaynakları işlenerek Çin ekonomisine aktarılırken, “siyasi olarak daha güvenilir” kabul edilen Han Çinlilerin bölgeye göçü teşvik edilmektedir. Her yıl yaklaşık 250.000 Han Çinlisinin bölgeye yerleştirildiği tahmin edilmekte; bu politika, ekonomik yatırımların arkasında demografik dönüşümü hedefleyen bir “Truva atı” işlevi görmektedir.

İstihdam alanlarında da belirgin bir ayrımcılık mevcuttur. Petrol endüstrisi başta olmak üzere pek çok ticari kuruluşta Han Çinliler ağırlıktadır. Güneydeki bazı bölgelerde kamuya ait işletmeler özelleştirilerek Han Çinlilere devredilmekte; iş gücü olarak da bölgenin çoğunluğunu oluşturan Uygurlar yerine Han Çinliler tercih edilmektedir. Uygurların geleneksel geçim kaynakları olan halıcılık ve ipek üretimi alanındaki işletmeler de benzer şekilde el değiştirmekte ve Uygurlar giderek dışlanmaktadır.

Tarım sektöründe ise yüksek vergiler, yolsuzluk, düşük fiyat politikaları ve zorunlu satış uygulamaları nedeniyle pek çok Uygur çiftçi fakirleşmiş, topraklarını satmak zorunda kalmıştır. Bazı bölgelerde Uygur çiftçiler ürünlerini devlet kurumlarına piyasa değerinin çok altında satmaya mecbur bırakılırken, Han Çinli çiftçiler piyasada serbest satış yapabilmektedir.

Ekonomik geri kalmışlık ile etnik yapı arasındaki ilişki şehirlerde de açıkça gözlenmektedir. Uygurların yoğun olduğu Hoten ve Kaşgar gibi güney şehirleri en geri kalmış bölgeler arasında yer alırken, Han Çinlilerin çoğunlukta bulunduğu Urumçi ve Karamay ekonomik refah açısından en gelişmiş şehirlerdir. Bu durum, zengin iç kaynaklardan elde edilen gelirin etnik gruplar arasında orantılı biçimde paylaşılmadığının açık bir göstergesidir.

Doğu Türkistan’da istihdam politikaları, yalnızca ekonomik ayrımcılıkla sınırlı değil; aynı zamanda nüfus mühendisliğinin bir aracı hâline gelmiştir. İşe alımlarda Han Çinlilere yüksek maaş, lojman ve ikramiye gibi teşvikler sağlanırken; Uygurlar çoğu iş ilanına başvuru aşamasında dahi kabul edilmemektedir. Eğitimli Uygur gençlerin iş bulmakta yaşadığı zorluklar ve artan işsizlik oranı, 5 Temmuz olaylarından önce Uluslararası Af Örgütü raporlarında dahi bölgedeki huzursuzluğun temel nedenlerinden biri olarak ifade edilmiştir.

Bölgede yaşayan her altı Han Çinliden birinin, hem ekonomik hem de idarî güce sahip olan Bingtuan’da istihdam edildiği tahmin edilmektedir. Bu yapı, Uygurların ekonomik olarak daha da yoksullaşmasına yol açarken; artan kira ve yaşam giderleri nedeniyle Uygurlar kendi vatanlarında ikinci sınıf vatandaş konumuna düşmektedir. 1949’dan bu yana süregelen ayrımcı politikalar sonucunda etnik farklılık, günümüzde sınıfsal bir ayrışmaya dönüşmüştür.

Doğu Türkistan, Çin genelinde (cezaevleri hariç) “zorunlu çalıştırma” politikasının sistematik olarak uygulandığı tek bölgedir. Haşar olarak bilinen uygulamada, Uygur aileler yılın belirli dönemlerinde aile fertlerinden birini ücretsiz kamu hizmetlerinde çalıştırmak üzere uzak bölgelere göndermeye zorlanmakta; ücret ödenmemekte, yol ve barınma masrafları ise çalışana yüklenmektedir. Çalışacak kişi göndermeyen ailelere para cezaları verilmekte, erkek bulunmayan hanelerde çocuklar ve yaşlı kadınlar bile zorla çalıştırılmaktadır.

Buna ek olarak, 2002’de başlatılan işçi ihraç programı kapsamında kırsal bölgelerdeki her aileden en az bir genç Çin’in iç bölgelerindeki fabrikalara gönderilmekte; reddeden aileler ağır cezalarla tehdit edilmektedir. Bu gençlerin bir kısmı, özellikle Guangdong gibi bölgelerde insanlık dışı çalışma koşullarına maruz kalmakta; bazı vakalarda fuhuşa sürüklendikleri de bildirilmektedir.

Çin’in “zorunlu eğitim” adı altında yürüttüğü toplama kampı uygulamaları, yalnızca bir kapatma politikası değil; Uygur kimliğini dönüştürmeyi amaçlayan sistematik bir asimilasyon projesidir. Kamplarda tutulan kişiler ailelerinden koparılmakta, ideolojik eğitim adı altında devletin kendi kimlik anlayışı dayatılmakta ve çoğu zaman ağır çalışma koşullarına zorlanmaktadır.

Kazak Türklerinin de bu kamplarda tutulmaya başlanmasıyla konu uluslararası gündemin merkezine yerleşmiş; Kazakistan vatandaşlarının diplomatik girişimleri sonucunda Çin, yıllarca reddettiği kampların varlığını 2018’de resmî olarak kabul etmek zorunda kalmıştır. Yetkililer bu yapıları “mesleki eğitim merkezleri” olarak tanımlasa da, belgeler bu yapıların II. Dünya Savaşı’ndan bu yana rastlanan en kitlesel kapatma uygulamalarından biri olduğunu göstermektedir.

Batılı kaynaklara göre bölgede yaklaşık 1.200 kamp bulunmaktadır; bu sayı, neredeyse her Uygur ailesinden bir kişinin bu yapılarda tutulduğu anlamına gelmektedir. Çin ise kamplarda “gönüllü katılım” olduğunu iddia etse de, içerideki uygulamalar cezalandırma niteliğindedir.

Son yıllarda politika değişikliğine gidilerek kamplarda tutulan kişilerin kitlesel biçimde zorla çalıştırıldığı görülmektedir. Bu kişiler ya Çin’in iç bölgelerine gönderilerek fabrikalarda çalıştırılmakta ya da kampların hemen yanında kurulan dev tesislerde düşük ücretlerle zorunlu istihdam edilmektedir. Bu fabrikalar, kampların birer uzantısı gibi işlev görmekte; iş gücü sömürüsü “mesleki eğitim” adı altında meşrulaştırılmaktadır.

Mahrem Alanda Asimilasyon: "Aile Olmak" Projesi

2016’dan itibaren uygulanan “Aile Olmak” programında Han Çinlisi kamu görevlileri Uygur ailelerin evlerine “akraba” sıfatıyla yerleştirilmekte; ailelerin dini pratikleri, yaşam alışkanlıkları, yemek düzeni, ibadet davranışları ve devlet hakkındaki görüşleri sürekli olarak gözlemlenmektedir. Evde oruç tutulup tutulmadığından gece yanan ışığa kadar her davranış raporlanmakta; mahremiyet tamamen ortadan kaldırılmaktadır. Ramazan ayında özel timlerin sahur için uyanan aileleri tespit ettiği bildirilmektedir.

Bu uygulamalar sonucunda Uygurlar arasında ibadet, toplu yaşam ve geleneksel kültürel pratikler giderek baskılanmış; birçok aile bu nedenle dini yaşamını gizlemek zorunda bırakılmıştır.

Nüfus Mühendisliği ve Zorla Evlilikler

Uygurların zorla göç ettirilmesi, köy ve kasabaların boşaltılması ve yerlerine Han Çinlilerin yerleştirilmesi uzun vadeli bir demografik dönüşümün parçasıdır. Han yerleşimcilere ücretsiz konut, arazi ve iş garantisi gibi geniş imtiyazlar sağlanırken; Uygurlar ağır vergiler ve mülksüzleştirme politikalarıyla köylerini terk etmek zorunda bırakılmaktadır.

“Karışık evlilikler” devlet tarafından teşvik edilmekte ve kimi zaman baskı yoluyla zorlanmaktadır. Uygurların bu evlilikleri reddetmesi “aşırılık belirtisi” sayılabilmekte; pek çok aile bu nedenle toplama kamplarıyla tehdit edilmektedir.

*GÖRSEL: Kılınç, T. (2025). Kayıp Coğrafyanın İzinde. İstanbul: Ketebe Yayınları.

POLİTİK ASİMİLASYON

Devletin denetim mekanizması, bireyin en sıradan ve gündelik davranışına bile nüfuz etmektedir. Bir şeker satın almak kadar basit eylemler bile kimlik kontrolü, fişleme ve yönlendirme ağının parçası hâline gelmiştir. Böylece gündelik hayat, özgürlüğün değil, gözetimin soğuk nabzına göre şekillenen bir düzene teslim edilmektedir.

2019 yılında toz şeker satın almak isteyen bir vatandaş, bu en sıradan talebin dahi kimlik kaydı zorunluluğuna bağlandığını; satış görevlisi kimlik numarasını sisteme işlemez ve bu durum Kamu Güvenlik Bürosu’nun bilgisine ulaşırsa, hem kendisinin hem de satıcının tutuklanarak toplama kampına gönderilebileceğini anlatmıştır. Kimlik kartını yanında bulundurmadan şeker almak isteyen bir müşteriye satış yapan esnafın, 4.000 yuanı aşan bir para cezası ile karşı karşıya kalacağı ve “çalışma kampına” sevk edilebileceği belirtilmektedir. Yeni düzenlemeler gereğince bir kimlik kartı, en fazla 1 kilogram toz şeker satın almaya yetmektedir. Çin yönetimi bu uygulamayı, patlayıcı yapımında kullanılan maddelerin satışını düzenleyen yasal çerçeveye dayandırarak meşrulaştırmaya çalışmaktadır.

Afganistan
Malezya
Irak
Pakistan
Endonezya
Yemen
Azerbaycan
Tayland
Mısır
Kazakistan
Türkiye
Güney Sudan
Tacikistan
İran
Nijerya
Rusya
Kenya
Libya
Kırgızistan
Suriye
Cezayir
Özbekistan

Suudi Arabistan

Somali

Türkmenistan

Birleşik Arap Emirlikleri

Uygurlar için bu ülkeler, devletin resmi terminolojisinde “hassas” olarak kodlanmış topraklardı. Bu beldelerden herhangi birine gitmek, orada kısa bir süre bile olsa yaşamak ya da oralarda bulunan biriyle temas kurmak, suç sayılabilecek bir davranış, cezalandırılması gereken bir “tehdit” olarak yorumlanmaktaydı. Aynı şekilde bu “hassas ülkelerden” Doğu Türkistan’a gelen kişiler de daha adımlarını atar atmaz “şüpheli” sınıfına dâhil edilirdi.

Bu kanaate, yalnızca sahadan duyulan anlatılarla değil, Çin’in güvenlik yönetmeliklerinde yer alan resmî talimatlarla da ulaşmak mümkündü. 2015 yılından itibaren yürürlüğe konulan “güvenlik tedbirleri” uyarınca, Doğu Türkistan sınırları içinde herhangi bir yabancıyı misafir eden her yer—evler, pansiyonlar, oteller, misafirhaneler, şirketler ve benzeri tüm mekânlar—o kişinin gelişinden itibaren en geç üç saat içinde polis birimlerine bilgi vermekle yükümlü kılınmıştı.

Yerel polise düşen görev ise, bildirimin ardından altı saat içinde söz konusu yabancıyla yüz yüze bir mülakat gerçekleştirmek; en ufak “şüpheli” durumu dahi üst mercilere rapor ederek güvenlik zincirinin kesintisiz çalışmasını sağlamaktı. Böylece, topraklara adım atan her yabancı, yalnızca bir ziyaretçi değil, aynı zamanda devletin gölgesinin üzerinde gezindiği potansiyel bir hedef hâline geliyordu.

KÜLTÜREL ASİMİLASYON

Doğu Türkistan’ın kültürel dokusu, asırlardır dille, sanatla, mimariyle ve toplumsal hafızayla örülmüş kadim bir medeniyetin nefesiydi. Ancak son yıllarda yürürlüğe konulan politikalar, bu nefesi kesmeyi hedefleyen daha görünür ve daha sistematik bir dönemin kapılarını aralamıştır.

Bir zamanlar ilmin ve irfanın kalbi olan Hanlık Medresesi yıkılmış, tarihî türbeler kapatılmış ve ziyarete yasaklanmıştır. Yalnızca birer yapı değil, geçmişle kurulan köprüler, hatıraların sığınağı olan bu mekânlar, sessizce toplumsal haritanın dışına taşınmıştır. Bazı camilerin bar, eğlence mekânı ya da depo olarak kullanıma açılması ise kültürel hafızanın anlam düzeyinde sökülmesi, mekânların ruhunun başka bir dile çevrilmesidir.

Bu dönüşüm, mekânları yalnızca işlevlerinden değil, kimliklerinden de koparan kültürel bir yeniden kurgulama sürecinin izlerini taşımaktadır.

Kapanan camiler, yıkılan mezarlıklar ve yerlerine kurulan “Mutluluk Parkları”, eğlence alanları ya da yeni yerleşim projeleri, sadece fiziksel bir müdahale değildir; bir toplumun hafızasına kazınmış sembollerin silinmesi anlamına gelir. Mezarlıkların ortadan kaldırılması, toprağa emanet edilmiş hatıraların da tarihin sessiz odalarından çıkarılıp yok edilmesidir.

Eğitim alanında ise dönüşüm daha derin bir katmana uzanmaktadır. Çin’de geçmişte kısmen tanınan Uygurca eğitim imkânı, 2016 Aralık ayında sertleşen parti politikaları ile yeni bir evreye taşınmış; Uygurca kamusal ve kurumsal hayatın dışına itilmiştir. Okullar, Doğu Türkistan’daki ideolojik yönelimlerin birer uzantısı hâline getirilmiş; müfredatlar yeniden tasarlanmıştır.

Yeni düzenlemeye göre eğitim kurumları, Çin diline öncelik vermek, öğrencileri “ortak ulusal kimlik” doğrultusunda biçimlendirmek ve vatanseverlik, partiye sadakat ve devlete bağlılık temalarını merkezî bir öğe olarak işlemekle yükümlüdür. Dil, kültürün taşıyıcısı olmaktan çıkarılıp ideolojik bir araca dönüştürülmüş; bir halkın masalları, şarkıları, deyimleri ve sözlü mirası resmi söylemin gölgesine çekilmiştir.

Kültürel asimilasyonun tüm bu adımları, yalnızca yapıları, dilleri ve müfredatları değiştirmekle kalmaz; bir halkın varoluşsal ritmini dönüştürmeyi hedefleyen uzun soluklu ve sistematik bir müdahalenin izlerini taşır. Bu müdahale, geçmişi silmeyi değil, geçmişin geleceğe ulaşmasını engellemeyi amaçlayan sessiz bir yeniden inşa sürecidir.

DİNÎ ASİMİLASYON

Doğu Türkistan’da din, yalnızca bir ibadet biçimi değil; asırlardır toplumu bir arada tutan bir zaman duygusu, bir ahlak dili ve bir hayat ritmiydi. Fakat uygulanan politikalar, bu ritmi kesintiye uğratmakla kalmamış, onu görünmez duvarların içine hapsetmeyi hedefleyen yeni bir dönemin adımlarını şekillendirmiştir.

Evlerin içinde dahi ibadete izin verilmemesi, mahrem alanın sınırlarını aşan bir denetimin ilk işaretidir. Sessizce edilen dualar, çekilen tesbihler, aile içinde yapılan ibadetler bile izlenmesi gereken “şüpheli davranışlar” sınıfına dâhil edilmiştir.

Bir akşamüstü cami avlusunda yaşanan sahne ise bu dönüşümün en çıplak hâlidir: Genç bir görevli, ibadete girmelerine izin verilen az sayıdaki yaşlı adamı askerî bir komutla hizaya sokmuştu. Avlunun ortasında, Çin bayrağı ve Devlet Başkanı Xi Jinping’in portresi karşısında ikişerli sıralara dizilen bu ihtiyarlar, ayakta ve koro hâlinde “sadakat yemini” okumaya zorlanıyordu.

Ardından hepsi sol yöne döndürülüp uygun adım yürütülerek caminin içine alındı. İçlerinden bazıları ancak bastonlarına yaslanarak adım atabiliyordu; yürüyüşleri değil, kırgınlıkları titriyordu.

Bu insanlık dışı sahneyi tanıklığa dönüştürmek için fotoğraf çeker gibi yaparak kayıt altına aldık. Daha sonra karelere baktığımda, ihtiyarların bakışlarının tam o anda bize çevrildiğini fark edecektim; yaşanan absürlüğü onlar da iliklerine kadar hissediyordu. Kaderle yüzleşen bir toplumun sessiz çığlığıydı bu bakışlar.

Dış görünüşe yönelik yasaklar ise dinin en sade belirtilerini bile hedef almıştır. Sakal bırakmak, belirli kıyafetleri giymek, hatta ibadeti hatırlatan bir renk veya kumaş taşımak bile “aşırılık” olarak damgalanmıştır.

Hac ve umre ziyaretleri tamamen devlet kontrolüne alınmış; “helal” ibaresi yalnızca izin verilen sınırlı sayıda ürüne uygulanır hâle gelmiştir. Dini gerekçelerle liseyi bırakmak yasaklanmış, okullarda dine meyil gösteren öğretmenler cezalandırılmış, çocukların herhangi bir dini faaliyete katılması kesin biçimde engellenmiştir.

Bu maddeler, korumaya değil, geniş yorumlara ve sert uygulamalara açık olduğu için, İslami hayatın adım adım tasfiyesinde “yasal gerekçe” olarak kullanılmıştır.

2018’de Din İşleri İdaresi’nin kararıyla her caminin önüne Çin bayrağı dikilmiş; imamlara gönderilen resmî yazılarda camilerde “vatanseverlik faaliyetleri” yapılması, hutbelerde sosyalist değerlerin ve Çin kültürünün merkeze alınması istenmiştir. Bugün bu camilerin büyük çoğunluğu ibadete kapalıdır; avlularında dalgalanan bayrakların altında artık yalnızca rüzgâr dolaşmaktadır.

Çocuklar ve gençler, “dini aktiviteler” kapsamına sokulan en temel ibadetlerden uzaklaştırılmıştır. Resmî politikaya göre devlet ateisttir ve 18 yaş altındaki çocukların dine maruz bırakılmaması esastır. 1980’lerde bile çocuklara cami sınırları kapalıydı; bugün ise ibadet için içeri girebilenlerin çoğu 60 yaşın üzerindedir.

Araştırmalar, camiye gidenlerin sayısının son yıllarda %70 oranında azaldığını göstermektedir—ibadet edenlerin değil, ibadetin kendisinin tutuklandığı bir dönemi işaret edercesine.

“Radikallik Belirtileri” Olarak Tanımlanan Dini Davranışlar

Zaman zaman güncellenen genelgeler, birçok sıradan ve dini davranışı “radikal eğilim” kapsamında değerlendirmiştir. Bunlar arasında şunlar da yer almıştır:

İslami olmayan uygulamaları dışlamak
Dini konularda tartışmak
İslam öncesi dinleri eleştirmek
Uzun sakal bırakmak
Baş veya yüz örtmek
Dini kıyafetleri almak, satmak, hazırlamak
İçki ve sigarayı bir anda bırakmak
Dükkânlarda “helal-haram” ayrımı yapmak
Müzik, dans ve spor gibi etkinlikleri “İslam dışı” saymak
Düğünlerde dans etmemek
Kadınlarla tokalaşmamak
Çocuklarını resmi okullara göndermemek
Ramazan ayında lokantayı kapatmak
İkamet ettiği yeri izinsiz değiştirmek
Evlerde fazla yiyecek stoklamak
Avlulara gizli geçitler yapmak
Evlerde nüfusa oranla fazla yatak bulundurmak
Yabancıların eve girip çıkması
Çocukların belirli evlerde düzenli toplanması
Küçükleri dine zorlamak
Türkçe, Arapça veya Urduca öğrenmek/öğretmek
Yasaklı uygulamaları telefona yüklemek
Dini nikâhla evlenmek

Bu geniş ve belirsiz liste, günlük hayatın en doğal ve masum davranışlarını bile suç alanına çekerek, dini varoluşun nüfuz ettiği her alanı devlet denetiminin etki sahasına sokmuştur.

Dini asimilasyonun tüm bu aşamaları, görünürde “güvenlik” adına yapılsa da özünde bir halkın inancını, geleneğini, ritüellerini, ibadetini ve maneviyatını kendi coğrafyasında sürdürmesini imkânsız hâle getirmeyi hedefleyen bir sistematiğin parçalarıdır. Böylece din yalnızca bir inanç değil, kontrol edilmesi ve dönüştürülmesi gereken bir alan olarak tanımlanmaktadır.